Một số vấn đề về đạo văn - Bài của GS Nguyễn Văn Tuấn - Tiêu chuẩn để đứng tên tác giả bài báo khoa học

Category: Blog Published: 30 October 2010
Hits: 19159

Tiêu chuẩn để đứng tên tác giả bài báo khoa học

Nhân vụ bài báo khoa học của nhóm tác giả Lê Đức Thông bị rút xuống, và có vài tiết lộ về vai trò tác giả trong bài báo, tôi lấy hứng bình luận đôi ba dòng dưới đây. Một bản ngắn hơn đã đăng trênThời báo Kinh tế Sài Gòn.  Minh họa của hoạ sĩ "Khều". Tôi khoái ông họa sĩ này, vì bài trước bàn về con số ổng cũng có một minh họa rất hay. NVT

Có phải Shakespeare là tác giả của các vở kịch Much ado about nothing, King Lear, Hamlet, Othello?  Có phải Đoàn Thị Điểm là người dịch trường thi Chinh phụ ngâm? Những câu hỏi đó thoạt đầu mới nghe qua thì có vẻ lạ lùng và không cần thiết, nhưng xét một cách khách quan, ngày xưa người ta chưa có một hệ thống và và chứng về xác định tác giả của một tác phẩm.  Nhưng ngày nay, dù có hệ thống và tiêu chuẩn cho một tác gia, nhưng trong thực tế thì vẫn có những trường hợp mà người có tên tác giả một công trình khoa học nhưng chẳng có đóng góp một tí nào, cho dù là 1 chữ, trong công trình đó. Vấn đề này trở nên thời sự khi “sự cố đạo văn” trong khoa học được báo chí phanh phui gần đây.

Bài báo khoa học không chỉ thể hiện kết cục của một công trình nghiên cứu, mà ở góc độ cá nhân còn thể hiện một thành tựu của nhà khoa học.  Dù phần lớn trong giới học thuật không mặn mà với thông lệ tính số bài báo khoa học để làm một thước đo thành tích khoa học cho một cá nhân, nhưng trong thực tế số bài báo khoa học vẫn là một trong những tiêu chí quan trọng trong việc đề bạt chức danh khoa bảng.  Thật vậy, rất nhiều phân tích và nghiên cứu cho thấy một xu hướng chung rằng, trong ngành y khoa chẳng hạn, những cá nhân được đề bạt chức danh giáo sư thường có số bài báo khoa học cao gấp 2 lần những người không được đề bạt [1]. Do đó, có thể nói không ngoa rằng bài báo khoa học là một đơn vị tiền tệ trong học thuật và nghiên cứu khoa học.

Một công trình nghiên cứu khoa học thường có nhiều tác giả.  Mỗi công trình nghiên cứu thực nghiệm bắt đầu từ ý tưởng, chọn mô hình nghiên cứu, xác định phương pháp làm, cách thu thập dữ liệu, phân tích dữ liệu, soạn thảo và diễn giải kết quả nghiên cứu, đến công bố bài báo khoa học.  Mỗi một khâu trong qui trình trên đòi hỏi sự đóng góp của một hay nhiều chuyên gia. Do đó, ngày nay, hiếm thấy một nhà khoa học thực nghiệm nào có thể đơn phương đề xuất ý tưởng, thiết kế và thực hiện nghiên cứu, công bố bài báo khoa học.  Nếu có thì đồng nghiệp cũng nghi ngờ có gì khuất tất đằng sau.  Trong những công trình nghiên cứu thực nghiệm (như y sinh học, vật lí, kĩ thuật) thường có sự cộng tác của nhiều chuyên gia, và bài báo có tên nhiều tác giả là chuyện bình thường.  Trước thập niên 1960s, phần lớn các bài báo khoa học chỉ có 1 hay 2 tác giả, thường là những nhà khoa học "sếp" của một cơ sở nghiên cứu, các cộng sự viên khoa học làm việc cho sếp rất ít khi nào được đứng tên tác giả.  Nhưng trong thời gian gần đây, mỗi bài báo thường có 5 tác giả (tính trung bình), nhưng cũng có khi con số tác giả lên đến hàng trăm !  Thật vậy, những công trình nghiên cứu đa quốc gia trong vài năm gần đây, có khi số tác giả quá nhiều (500 người), tập san phải đăng tên họ trong một phụ trang.

 

 

Minh họa: Khều (TBKTSG)

Nhiều tác giả bài báo khoa học đặt ra vấn đề công trạng.  Đứng trước một bài báo có nhiều tác giả, người đọc (kể cả các ủy ban đề bạt chức danh giáo sư) phải hỏi về vai trò và mức độ đóng góp cho công trình nghiên cứu của từng tác giả như thế nào.  Nhưng rất tiếc là, ngoại trừ là người trong cuộc, độc giả sẽ khó thậm chí không thể đánh giá chính xác được công trạng của từng tác giả.  Trong quá khứ đã xảy ra nhiều trường hợp mà trong đó người đứng tên tác giả bài báo chẳng có đóng góp gì cho bài báo.  Do đó, một trong những câu hỏi quan trọng trong học thuật là: ai đủ tư cách đứng tên tác giả bài báo khoa học. Vấn đề này dẫn đến bàn luận giữa các tổng biên tập về việc đề ra tiêu chuẩn cho tác giả bài báo khoa học.

Đã có khá nhiều nhóm đề ra tiêu chuẩn tác giả, nhưng đề nghị của nhóm Ủy ban tổng biên tập các tập san y học (International Committee of Medical Journal Editors – ICMJE, còn gọi là Vancouver Group) được xem là “chuẩn vàng” hiện nay. Qua vài lần soạn thảo và tham khảo, ICMJE đã đề ra 3 tiêu chuẩn vàng mà một cá nhân phải đáp ứng để đủ tư cách tác giả một bài báo khoa học [2].  Ba tiêu chuẩn đó là:

  • Thứ nhất, cá nhân có đóng góp quan trọng trong việc đề xuất ý tưởng và thiết kế nghiên cứu, thu thập dữ liệu, hoặc phân tích và diễn dịch dữ liệu;
  • Thứ hai, cá nhân có đóng góp trong việc soạn thảo bài báo hay kiểm tra nội dung tri thức của bài báo một cách nghiêm túc;
  • Thứ ba, cá nhân đóng vai trò phê phê chuẩn bản thảo sau cùng trước khi đệ trình cho tập san khoa học.

Một cá nhân phải hội đủ tất cả 3 tiêu chuẩn trên mới có tư cách đứng tên tác giả một bài báo khoa học.  Cần nói thêm rằng ICMJE ghi chú cụ thể là những người chỉ có công tìm tài trợ, chỉ đóng góp dữ liệu, hay chỉ có công lãnh đạo một nhóm nghiên cứu không đủ tư cách đứng tên tác giả nếu như không hội đủ ba tiêu chuẩn trên đây.

Trên mặt lí thuyết là như ICMJE đề ra, nhưng trong thực tế thì có thể nói rằng đa số các nhóm nghiên cứu trên thế giới ít khi nào tuân thủ theo qui định đó.  Trong một phân tích đăng trên tập san JAMA [3], các tác giả cho thấy 64% tác giả đứng trên trong bài báo khoa học hội đủ 3 tiêu chuẩn của ICMJE.  Nói cách khác, có đến gần 40% các tác giả không đủ tư cách đứng tên tác giả bài báo, nhưng lại có tên trong danh sách tác giả.  Đó là một sự vi phạm đạo đức khoa học, một sự gian lận trong khoa học.

Việc xác định tác giả bài báo khoa học trong thực tế dẫn đến hiện tượng tác giả ma và tác giả danh dự.  Năm 1994, một giáo sư sản phụ khoa rất danh tiếng thú nhận rằng ông không có tham gia vào công trình nghiên cứu, không viết một chữ nào trong bài báo được công bố.  Tên của ông xuất hiện trong bài báo như là một đồng tác giả chỉ vì tác giả đầu (cũng là tác giả chính của bài báo) kính trọng ông là một sếp và đề tên ông như là một cách trả ơn!  Điều đáng chú ý là ông chỉ lên tiếng thú nhận khi bài báo bị cộng đồng khoa học nêu vấn đề vì họ không lặp lại kết quả như mô tả trong bài báo.  Hiện tượng này được giới học thuật gọi là tác giả danh dự.  [4]. Tác giả danh dự có khi còn được đề cập đến bằng các thuật ngữ khác như tác giả quà (gift author), tác giả khách (guest author).  Ngoài ra, còn có hiện tượng những người đứng đầu nhóm nghiên cứu (sếp) dùng vị trí của mình để gây áp lực cho cấp dưới hay cộng sự ghi tên mình vào danh sách tác giả bài báo, và hiện tượng được gọi là tác giả áp lực (pressured author).  Ngược lại, có những người có đóng góp quan trọng và đáp ứng tiêu chuẩn tác giả, nhưng trong thực tế lại không đứng tên tác giả bài báo, và hiện tượng này được gọi là tác giả ma.

Vấn đề tác giả danh dự cũng đã xảy ra ở Việt Nam.  Mới đây, bài báo “Was the fine-structure constant variable over cosmological time?” của nhóm tác giả Lê Đức Thông, Nguyễn Mộng Giao (Viện Vật lý TP.HCM), Nguyễn Thế Hùng và Trần Văn Hùng (Trung tâm Nghiên cứu và triển khai công nghệ bức xạ) đã bị tập san EPL rút xuống vì lí do đạo văn. Sự việc này làm rúng động giới khoa học Việt Nam, vì lần đầu tiên một bài báo khoa học từ Việt Nam bị phát hiện đạo văn.  Thật ra, tác giả Lê Đức Thông đã bị cảnh báo trước đó về đạo văn. Nhưng điều đáng chú ý trong sự việc làlời tuyên bố của PGS Nguyễn Mộng Giao, người đứng tên tác giả trong bài báo đó: “Tôi xin khẳng định, bài báo này không có một chữ nào của tôi mà hoàn toàn là do Thông tự viết, tự ý cho tên tôi vào rồi gửi đăng báo.”  Câu phát biểu này phù hợp với khái niệm tác giảdanh dự. Không loại trừ khả năng các đồng tác giả khác cũng là tác giả danh dự.

Tác giả danh dự, tác giả áp lực, hay tác giả ma đều là những hình thức gian lận trong khoa học. Nghiên cứu khoa học dựa vào nền tảng của sự liêm chính, và khoa học không chấp nhận gian lận.

Đứng tên tác giả một bài báo khoa học có nghĩa là chịu trách nhiệm về bài báo khoa học. Bất cứ tác giả nào trong bài báo phải chịu trách nhiệm về sự chính xác và liêm chính của công trình nghiên cứu.  Đứng tên tác giả cũng có nghĩa là nhất trí với nội dung và quan điểm phát biểu trong bài báo.  Ngoài ra, đứng tên tác giả cũng có nghĩa là nhận lãnh trách nhiệm bảo vệ công trình nghiên cứu khi bị “tấn công”.  Một khi một công trình nghiên cứu đã công bố thì công trình đó sẽ được đồng nghiệp quốc tế xăm soi, và tác giả phải có trách nhiệm giải thích cho đồng nghiệp trên thế giới, chứ không thể “bỏ chạy” được. Những người không có khả năng bảo vệ công trình nghiên cứu thì không nên đứng tên tác giả công trình đó.

Trong thời gian gần đây, nhận thức được những hình thức gian lận vừa trình bày trên, một số tập san đề ra qui định bạch hóa công trạng.  Theo qui định này, mỗi tác giả trong bài báo khoa học phải mô tả những đóng góp của mình cho bài báo khoa học.  Chẳng hạn như bài báo này, các tác giả phải ghi rõ vai trò của mình trong việc đề xuất ý tưởng, thiết kế nghiên cứu, phân tích sinh hóa, phân tích thống kê và soạn thảo bài báo.  Qui định này càng ngày càng được nhiều tập san khoa học hàng đầu trên thế giới đưa vào phần hướng dẫn cho các tác giả.

Đứng tên tác giả một công trình khoa học công bố trên tập san quốc tế không chỉ là một trách nhiệm, mà còn là một vinh dự.  Tài trợ cho nghiên cứu, đề bạt chức danh giáo sư, giải thưởng khoa học, v.v… đều tùy thuộc một phần không nhỏ vào bài báo khoa học.  Ở nước ta trong thời kì hội nhập quốc tế, những trường hợp đạo văn, tác giả ma, tác giả danh dự, và tác giả ép buộc càng ngày càng phổ biến, nhưng ít ra nêu vấn đề.  Do đó, đã đến lúc cần có những qui định minh bạch về tư cách tác giả bài báo khoa học, và những qui định cũng như xu hướng mới trình bày trong bài này hi vọng sẽ giúp cho các tập san khoa học Việt Nam tham khảo như là những biện pháp nâng cao tính liêm chính trong hoạt động khoa học.

Chú thích:

[1] Batshaw M, et al. Academic promotion at a medical school: experience at Johns Hopkins University School of Medicine.  N Engl J Med 1988; 318:741-7.

[2] International Committee of Medical Journal Editors.  Uniform requirements for manuscripts submitted to biomedical journals.  JAMA 1997; 3/4277:927-34.

[3] Hoen WP, et al. What are the factors determining authorship and the order of the authors’ names? JAMA 1998; 280:217-8.

[4] Smith J. Gift authorship: a poisoned chalice. BMJ 1994; 309:1456-7.

xahoihoctap.NET
Author: Social Learning Network
About: Teaching resource - the 1st Vietnamse Portal in Metallurgy and Materials Technology. Cổng thông tin về lĩnh vực luyện kim và kỹ thuật vật liệu. Lĩnh vực chủ chốt: gang trắng Cr cao, thiêu kết xung điện plasma, xử lý nhiệt, tự động hóa trong luyện kim, luyện kim phi coke, động học hoàn nguyên Oxit sắt.

Donate

Donate using PayPal
Amount: