Một số vấn đề về đạo văn - Bài của GS Nguyễn Văn Tuấn - Những hình thức đạo văn và biện pháp chống gian lận khoa học

Category: Blog Published: 30 October 2010
Hits: 18377

 

Những hình thức đạo văn và biện pháp chống gian lận khoa học

Thế là câu chuyện đạo văn lại rộ lên trên báo chí.  Báo Thanh Niên và Sài Gòn Tiếp Thị đăng vài ý kiến của các chuyên gia, nhà khoa học chung quanh chuyện đạo văn của nhóm tác giả Lê Đức Thông, Nguyễn Mộng Giao, Nguyễn Thế Hùng và Trần Văn Hùng. Nhưng hình như người ta cũng chỉ cho ý kiến chung chung, phải đạo, chứ chẳng thấy ai rút ra những bài học từ “sự cố” này. Những tờ báo trên có trích ý kiến của tôi, nhưng họ không trích đầy đủ những bài học mà tôi đã phát biểu trong entry trước.  Hôm nay, nhân lấy cảm hứng từ những ý kiến đó, tôi bàn đến những hình thức đạo văn.

Đạo văn dĩ nhiên là khá phổ biến trong học thuật, nhưng ít ai định nghĩa cụ thể thế nào là đạo văn.  Trong một cuộc thăm dò ý kiến các tổng biên tập các tập san kinh tế, hai tác giả Enders và Hoover hỏi thế nào là đạo văn, và kết quả cho thấy họ (các tổng biên tập) trả lời như sau:

  • Sử dụng những câu văn đã công bố của người khác mà không đề nguồn: 34% xem đó là đạo văn;
  • Sử dụng những câu văn và dữ liệu từ những nguồn chưa công bố: 58%
  • Sử dụng những câu văn và dữ liệu từ những nguồn đã công bố: 66%
  • Sử dụng ý tưởng mà không đề nguồn: 16%
  • Sử dụng tư liệu mà không ghi nguồn: 48%.

Khi được hỏi về phát hiện đạo văn, các tổng biên tập tiết lộ rằng:

  • Chưa bao giờ phát hiện đạo văn: 71%
  • Phát hiện 1 trường hợp: 24%
  • Phát hiện 2 trường hợp trở lên: 4%

Trong thực tế, đạo văn có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức.  Giáo sư Brian Martin (Đại học Wollongong, Úc) từng viết nhiều bài về vấn đề này.  Trong bài viết “Plagiarism Struggles”, ông liệt kê một loạt hình thức đạo văn, mà tôi trích dịch sau đây:

Bureaucratic plagiarism (đạo văn quan quyền) là loại đạo văn thường hay thấy trong giới chính trị gia và những người có quyền cao chức trọng, những người này có người soạn diễn văn cho mình, rồi lấy đó như là tác phẩm của mình.

Competitive plagiarism (đạo văn cạnh tranh) thường hay thấy trong giới sinh viên hay những người không có quyền thế, những người này lấy ý tưởng người khác nhằm vào mục tiêu thăng tiến trong sự nghiệp. Những trường hợp sinh viên đạo văn để có một luận án tốt nghiệp là một ví dụ tiêu biểu.

Hai loại đạo văn trên tôi cũng có bàn qua trong một bài trên Tuần Việt Nam và trên blog cá nhân trước đây.

Cryptomnesia (đạo văn kí ức) là loại đạo văn mà đương sự nhớ đến câu văn hay ý tưởng của người khác nhưng không nhớ người đó là ai, rồi dùng những dữ liệu đó như là tác phẩm của chính mình.  Đây là hình thức đạo văn không cố ý (unintentional plagiarism).

Ghostwriting (tác phẩm ma).  “Tác giả ma” ở đây là một thuật ngữ dùng để chỉ những người không đứng tên tác giả của các tác phẩm do chính họ tạo ra; thay vào đó, đứng tên tác giả là những người khác. Do đó, tác phẩm ma là tác phẩm của tác giả ma. Nói cách khác, người đứng tên tác giả không phải là người viết ra tác phẩm đó. Tôi có bàn quahiện tượng này trong ngành y ở đây.

Gift authorship hay honorary authorship:  Hiện tượng gift author là trong đó các nhà khoa học cho tên của đồng nghiệp hay cấp trên của mình vào danh sách tác giả dù người này chẳng biết hay chẳng dính dáng gì đến công trình nghiên cứu. Hiện tượng gift author khá phổ biến trong khoa học, nhất là ở Việt Nam. Có thể xem thêm bài viết của tôi ở đây.

Patchwriting là cách copy một văn bản từ nguồn khác, cắt bỏ và thêm vài chữ, thay đổi cấu trúc câu văn.

Self-plagiarism (tự đạo văn) là cách trình bày nghiên cứu trước của mình như là một nghiên cứu mới. Nói cách khác, tác giả trích câu văn và dữ liệu trước của chính mình đã công bố mà không ghi nguồn, làm như là dữ liệu mới!

Supervisory ghostwriting là những trường hợp mà người hướng dẫn nghiên cứu sử dụng dữ liệu và câu chữ của nghiên cứu sinh dưới quyền của mình mà không ghi nguồn.

Quay lại trường hợp đạo văn đang gây ồn ào, nếu tác giả Lê Đức Thông ghi tên Gs Nguyễn Mộng Giao mà ông không hề hay biết có thể xem là một hiện tượng gift authorship. Còn những người có tên trong danh sách tác giả nhưng chẳng làm gì và xem bài báo như là công trình của mình, thì đó chính là hiện tượng tác giả ma.  Gift authorship hay tác giả ma là hai hình thức vi phạm đạo đức khoa học.

Thật ra, đạo văn không phải chỉ xảy ra ở nghiên cứu sinh, mà còn được phát hiện ở những người cao cấp (như giáo sư, khoa trưởng, thậm chí hiệu trưởng đại học).  Một trường hợp “rình rang” trong y khoa gần đây có liên quan đến giáo sư y khoa Asim Kurjak (người Croatia).  Ông là một chuyên gia về sản phụ, tuy không nổi tiếng trên trường quốc tế, nhưng cũng thuộc loại hàng “có tên tuổi” ở địa phương.  Vào cuối thập niên 1980s, Giáo sư Iain Chalmers (người Anh, chủ trì trang web James Lind Library) chú ý đến một bài báo năm 1974 của Kurjak rất giống với một bài báo của một nhóm tác giả khác đã công bố trước đó nhiều năm, ông thông báo cho trường đại học Zagreb (nơi Kurjak làm việc) và ban biên tập của tập san BMJ.  Cả hai nơi đề nghị Gs Chalmers đừng làm “lớn chuyện” và hứa sẽ giải quyết ổn thỏa trong tình đồng nghiệp.  Chẳng biết sự việc được giải quyết ra sao, nhưng 14 năm sau, Gs Chalmers lại phát hiện một bài báo của Kurjak mà trong đó ông lấy dữ liệu và văn từ một luận án tiến sĩ của một nghiên cứu sinh người Na Uy.  Sau vài năm điều tra, Đại học Zagreb thú nhận rằng Kurjak phạm tội đạo văn, nhưng họ cho rằng Kurjak đã xin lỗi, và sự việc nên dừng ở đó.  Tháng 9 năm 2006, Kurjak xin nghỉ hưu, và thế là sự việc coi như … xong.  Nhưng tập san BMJ vẫn xem đó là một trường hợp đáng quan tâm, bởi vì Đại học Zagreb đã quá chậm trễ đương đầu và giải quyết vấn đề, và hệ quả là sự việc làm ảnh hưởng đến danh dự và uy tín của Đại học Zagreb.

Trường hợp của nhóm tác giả Lê Đức Thông, Nguyễn Mộng Giao, Nguyễn Thế Hùng và Trần Văn Hùng có lẽ cũng tương tự như trường hợp của Kurjak (nhiều lần đạo văn), nhưng có lẽ khác ở chỗ là trường mở cuộc điều tra để làm bài học, còn ở Việt Nam thì hình như chưa có cơ chế và thủ tục để xử lí vấn đề, ngoại trừ kỉ luật Lê Đức Thông như là một … Lê Lai, và như thế, theo tôi, là thiếu công bằng. Tôi vẫn thấy tiếc cho anh Thông, một người mà tôi nghĩ ở trong môi trường học thuật nghiêm chỉnh, anh sẽ là một nhà khoa học có nhiều đóng góp có ích. Tiếc thay, chỉ vì ở trong môi trường thiếu lành mạnh, thiếu thầy cô nhiệt tình, thiếu kĩ năng tiếng Anh, cộng với nôn nóng "làm cái gì đó" nên dẫn đến "sự cố" đáng tiếc.

Các trường hợp gian lận trong khoa học rất phổ biến, bất cứ ai làm nghiên cứu khoa học đều có thể nhận ra vấn đề nhưng rất ít ai dám nói lên sự thật trước quần chúng.  Đã đến lúc xã hội nói chung cần phải có biện pháp với vấn đề gian lận khoa học.  Trước mắt có thể áp dụng một vài biện pháp thực tế như sau:

  • Dạy cho học sinh trung học và sinh viên đại học về vấn đề vả ảnh hưởng của tình trạng bất lương và thiếu thành thật trong khoa học.
  • Các giáo sư đại học cần phải hướng dẫn cho các sinh viên tập sự nghiên cứu biết rõ các thông lệ, qui tắc đạo đức trong nghiên cứu khoa học.
  • Các nhà nghiên cứu, giáo sư cần phải làm gương sáng cho nghiên cứu sinh về sự trung thực khoa học như là một nguyên tắc bất di bất dịch.
  • Trong lớp học, giáo sư cần phải dành một thời gian để bàn về những trường hợp gian lận trong khoa học và ý nghĩa cũng như ảnh hưởng đến xã hội của các trường hợp này.
  • Tất cả các nghiên cứu sinh, trước khi bắt tay vào nghiên cứu, cần phải được cảnh cáo rằng bất cứ hình thức gian lận khoa học nào cũng có thể xem là một tội phạm và cơ quan sẽ dứt khoát không dung túng.
  • Các trường đại học, cơ quan nghiên cứu, bệnh viện cần phải có một ủy ban y đức hay ủy ban đạo đức để giám sát các nghiên cứu liên quan đến con người và thú vật sao cho đạt tiêu chuẩn của Tuyên bố Helsinki.
  • Cần phải có cơ chế bảo vệ các nhà khoa học dám công khai tố cáo các trường hợp gian lận khoa học.  Cũng cần phải có cơ chế để điều tra tất cả các trường hợp gian lận sao cho công bằng cho phía bị tố cáo và phía tố cáo.
  • Quan trọng hơn hết, các cơ quan nghiên cứu cần phải tạo ra một không gian và bối cảnh mà trong đó sự liêm chính được ghi nhận và các hành động vô nguyên tắc phải bị trừng phạt.

Trung thực và liêm chính là những đặc tính số một trong nghiên cứu khoa học, và công bố bài báo khoa học cũng như giảng dạy là raisons d'être của nhà khoa học.  Nếu thế giới khoa bảng chỉ gồm những người gian trá và thiếu trung thực thì cái thế giới đó không nên tồn tại.  Khoa học là một ngành nghề được xây dựng và tồn tại dựa trên tinh thần chân thực và liêm chính.

Chú thích:

Enders W, Hoover GA. Whose line is it? Plagiarism in economics. J Economic Lit 2004; 62:487-93.

Vụ bài báo khoa học bị rút khỏi tạp chí quốc tế vì đạo văn: Trách nhiệm thuộc về ai?

Môi trường nghiên cứu khoa học thiếu bài bản

“Đạo văn” đồng nghĩa với việc ăn cắp kết quả người khác

Đạo văn và đạo đức khoa học

xahoihoctap.NET
Author: Social Learning Network
About: Teaching resource - the 1st Vietnamse Portal in Metallurgy and Materials Technology. Cổng thông tin về lĩnh vực luyện kim và kỹ thuật vật liệu. Lĩnh vực chủ chốt: gang trắng Cr cao, thiêu kết xung điện plasma, xử lý nhiệt, tự động hóa trong luyện kim, luyện kim phi coke, động học hoàn nguyên Oxit sắt.

Donate

Donate using PayPal
Amount: